Słownik fitness — litera T
50 haseł rozpoczynających się literą T.
TDEE
Total Daily Energy Expenditure — całkowity dzienny wydatek energetyczny, czyli łączna liczba kalorii, którą organizm spala w ciągu doby na wszystkie procesy życiowe i aktywność.
THC
Tetrahydrokannabinol — główny psychoaktywny związek występujący w roślinie konopi (cannabis). To on odpowiada za 'haj' wywoływany przez marihuanę. W medycynie wykorzystywany m.in. w leczeniu chronicznego bólu, redukcji nudności po chemioterapii i pobudzaniu apetytu.
TMAO (N-tlenek trimetyloaminy)
Metabolit produkowany przez bakterie jelitowe z karnityny i choliny (z czerwonego mięsa, jaj, ryb). Podwyższony poziom TMAO koreluje z wyższym ryzykiem sercowo-naczyniowym. Marker ryzyka, nie bezpośrednia przyczyna.
Tabata
Protokół treningu interwałowego o wysokiej intensywności (HIIT) składający się z 8 rund po 20 sekund maksymalnego wysiłku i 10 sekund odpoczynku, trwający łącznie 4 minuty.
Tai Chi
Chińska sztuka ruchowa łącząca powolne, płynne ruchy z głębokim oddychaniem i koncentracją. Często określana jako 'medytacja w ruchu'. Polecana zwłaszcza osobom starszym ze względu na niskie ryzyko kontuzji i pozytywny wpływ na równowagę, sen i samopoczucie psychiczne.
Tanniny
Tanniny (garbniki) to zróżnicowana grupa polifenoli roślinnych o właściwościach ściągających, które pełnią funkcje ochronne w roślinach i wpływają na wchłanianie składników odżywczych u ludzi.
Telemedycyna
Forma świadczenia usług medycznych i opieki zdrowotnej na odległość, wykorzystująca technologie telekomunikacyjne i cyfrowe do diagnostyki, leczenia oraz edukacji pacjentów.
Temperatura bazowa (BBT)
Temperatura ciała w pełnym spoczynku, mierzona zaraz po przebudzeniu, przed wstaniem z łóżka. Wskaźnik metabolizmu, fazy cyklu hormonalnego i regeneracji organizmu.
Temperatura rdzenia ciała
Wewnętrzna temperatura organów kluczowych, utrzymywana przez podwzgórze na poziomie ok. **37** °C. Jej dobowy rytm reguluje procesy metaboliczne oraz cykl snu i czuwania.
Temperatura rdzeniowa
Temperatura narządów wewnętrznych organizmu, utrzymywana w wąskim zakresie 36,5–37,5°C przez ośrodek termoregulacji w podwzgórzu.
Terapia poznawczo-behawioralna
Terapia poznawczo-behawioralna, znana jako CBT, to takie "przeprogramowanie" Twojego twardego dysku w głowie.
Termiczny efekt pożywienia (TEF)
Termiczny efekt pożywienia (TEF) to ilość energii wydatkowanej przez organizm na procesy trawienia, wchłaniania, transportu i metabolizowania składników odżywczych dostarczonych wraz z posiłkiem.
Termoregulacja
Zespół procesów fizjologicznych utrzymujących temperaturę ciała w wąskim zakresie około 36,6°C niezależnie od warunków zewnętrznych i obciążenia metabolicznego.
Test Sargenta
Test mierzący wysokość skoku dosiężnego z miejsca jako różnicę między zasięgiem ręki w staniu a najwyższym punktem dotkniętym w wyskoku. Służy do oceny mocy kończyn dolnych.
Test Trendelenburga
Kliniczna próba oceniająca siłę odwodzicieli biodra, przede wszystkim mięśnia pośladkowego średniego, na podstawie stabilności miednicy podczas stania na jednej nodze.
Test submaksymalny
Próba wysiłkowa, w której maksymalny pobór tlenu (VO2max) szacuje się na podstawie reakcji tętna na znane obciążenie, bez doprowadzania badanego do wysiłku maksymalnego.
Test wstawania z krzesła
Prosty test siły kończyn dolnych: pięciokrotne wstanie z krzesła i siadanie tak szybko jak to możliwe. Czas poniżej 12 sekund uznawany za dobry wynik.
Testosteron
Główny androgen. U mężczyzn 10-35 nmol/l, u kobiet 0,5-2,5 nmol/l. Wspiera masę mięśniową, gęstość kości, libido i motywację. Spada około 1% rocznie po 30 roku życia.
Tkanka tłuszczowa
Wyspecjalizowana tkanka łączna pełniąca funkcję magazynu energii, izolacji termicznej i aktywnego narządu endokrynnego wydzielającego hormony regulujące apetyt, metabolizm i stan zapalny.
Tkanka wisceralna
Aktywna metabolicznie tkanka tłuszczowa gromadząca się głęboko w jamie brzusznej wokół narządów wewnętrznych, wpływająca na ryzyko chorób metabolicznych.
Tkanka łączna
Tkanka łączna to rodzaj tkanki budującej struktury podporowe organizmu — ścięgna, więzadła, powięzi i chrząstki — które przenoszą siły, stabilizują stawy i umożliwiają sprawny ruch.
Tlenek azotu (NO)
Tlenek azotu to nietrwały gaz pełniący funkcję potężnego przekaźnika sygnałów w organizmie człowieka. Jest wytwarzany głównie przez komórki śródbłonka wyściełającego naczynia krwionośne za…
Tożsamość ćwiczeniowa
Stopień, w jakim osoba postrzega regularne ćwiczenia jako część swojej tożsamości i obrazu siebie, co wpływa na trwałość nawyku aktywności fizycznej.
Training load (obciążenie treningowe)
Sumaryczny wskaźnik wysiłku fizycznego wykonanego w określonym czasie, będący iloczynem intensywności, objętości i częstotliwości ćwiczeń, używany do optymalizacji formy sportowej.
Transkryptomika
Dziedzina biologii molekularnej badająca całościowy profil RNA (transkryptom) komórki lub tkanki, pozwalająca zrozumieć, które geny są aktywne w danym momencie i jak reagują np. na trening.
Trening aerobowy (AT)
Trening aerobowy (AT – aerobic training) to rodzaj wysiłku fizycznego o umiarkowanej intensywności, w którym energia dla pracujących mięśni pozyskiwana jest głównie w procesach utleniania.
Trening do odmowy
Metoda treningowa polegająca na wykonywaniu powtórzeń aż do momentu, gdy mięśnie nie są w stanie wykonać kolejnego powtórzenia z prawidłową techniką.
Trening ekscentryczny
Metoda treningowa oparta na kontrolowanym wydłużaniu mięśnia pod obciążeniem, pozwalająca na pracę z większymi siłami niż podczas skurczu koncentrycznego.
Trening funkcjonalny
Metoda treningowa oparta na wielopłaszczyznowych ruchach angażujących wiele stawów i grup mięśniowych jednocześnie, naśladujących wzorce motoryczne wykorzystywane w życiu codziennym i sporcie.
Trening interwałowy
Metoda treningowa polegająca na naprzemiennym wykonywaniu intensywnych wysiłków i okresów odpoczynku lub aktywności o niskiej intensywności.
Trening interwałowy o wysokiej intensywności (HIIT)
Metoda treningowa polegająca na naprzemiennych okresach intensywnego wysiłku (80–95% HRmax) i aktywnego odpoczynku, pozwalająca uzyskać znaczące adaptacje wydolnościowe i metaboliczne w krótkim czasie.
Trening izometryczny
Forma treningu siłowego, w której mięsień generuje napięcie bez zmiany swojej długości — stawy pozostają nieruchome, a ciało utrzymuje pozycję statyczną przez określony czas.
Trening na masę
Trening oporowy ukierunkowany na maksymalizację hipertrofii mięśniowej, oparty na odpowiednim doborze objętości, intensywności i progresji obciążeń w połączeniu z nadwyżką kaloryczną.
Trening na rzeźbę
Strategia treningowa łącząca ćwiczenia oporowe z aktywnością aerobową, której celem jest redukcja tkanki tłuszczowej przy maksymalnym zachowaniu masy mięśniowej.
Trening obwodowy
Metoda treningowa polegająca na wykonywaniu serii ćwiczeń jedno po drugim, z minimalnymi przerwami między stacjami, łącząca elementy treningu siłowego i wytrzymałościowego.
Trening oporowy
Każda forma treningu, w której mięśnie pracują przeciwko zewnętrznemu oporowi — sztanga, hantle, gumy, maszyny lub masa własnego ciała. Synonim treningu siłowego w szerszym rozumieniu.
Trening pliometryczny
Metoda treningowa wykorzystująca szybkie cykle rozciągania i skracania mięśni (SSC) w celu zwiększenia mocy, szybkości i reaktywności układu nerwowo-mięśniowego.
Trening siłowy
Forma aktywności fizycznej polegająca na pokonywaniu oporu zewnętrznego w celu zwiększenia siły mięśniowej, masy mięśniowej i wytrzymałości układu mięśniowo-szkieletowego.
Trening wytrzymałościowy
Trening wytrzymałościowy, często nazywany po prostu "cardio", to każda aktywność, która zmusza Twoje serce i płuca do pracy na podwyższonych obrotach przez dłuższy czas.
Tryb sympatyczny (sympathetic mode)
Stan pobudzenia autonomicznego układu nerwowego, odpowiedzialny za reakcję „walcz lub uciekaj”. Mobilizuje zasoby energetyczne organizmu, zwiększa tętno i czujność, przygotowując ciało do intensywnego wysiłku fizycznego lub reakcji na stres.
Tryptofan
Aminokwas egzogenny (musi być z diety). Prekursor serotoniny i melatoniny. Źródła: indyk, ser, orzechy, jaja. Suplementacja 500-1000 mg przed snem może wspierać zasypianie.
Trójbój siłowy
Dyscyplina sportowa polegająca na wykonaniu trzech prób w przysiadzie, wyciskaniu leżąc i martwym ciągu, gdzie o wyniku decyduje suma podniesionych ciężarów.
Trójglicerydy
Główna forma tłuszczu we krwi, magazynowana jako rezerwa energetyczna w tkance tłuszczowej. Prawidłowy poziom to poniżej 150 mg/dl na czczo.
Trójglicerydy długołańcuchowe (LCT)
Najpowszechniejszy rodzaj tłuszczów w diecie, zbudowany z kwasów tłuszczowych o długości powyżej 12 atomów węgla, wymagający złożonego procesu trawienia z udziałem żółci.
Tętno maksymalne
Najwyższe tętno, jakie serce może osiągnąć przy maksymalnym wysiłku. Przybliżony wzór to 220 minus wiek, ale indywidualne różnice bywają duże. Służy do wyznaczania stref treningowych.
Tętno spoczynkowe
Liczba uderzeń serca na minutę mierzona w pełnym spoczynku fizycznym i psychicznym, najlepiej rano po przebudzeniu. Wskaźnik wydolności układu krążenia i ogólnego stanu zdrowia.
Tłuszcze nasycone
Kwasy tłuszczowe bez wiązań podwójnych w łańcuchu węglowym, występujące głównie w produktach zwierzęcych i niektórych olejach roślinnych. Ich rola zdrowotna jest przedmiotem ciągłej debaty naukowej.
Tłuszcze nienasycone
Kwasy tłuszczowe zawierające jedno lub więcej wiązań podwójnych w łańcuchu węglowym. Dzielą się na jednonienasycone (MUFA) i wielonienasycone (PUFA). Wspierają zdrowie sercowo-naczyniowe i funkcje metaboliczne.
tłuszcz wewnątrzmięśniowy (IMAT)
Tkanka tłuszczowa gromadząca się bezpośrednio pod powięzią mięśniową oraz pomiędzy poszczególnymi włóknami mięśni szkieletowych. Jej nadmiar jest ściśle powiązany z zaburzeniami metabolicznymi oraz pogorszeniem jakości i siły mięśni.
tłuszcz wisceralny
Metabolicznie aktywna tkanka tłuszczowa zlokalizowana głęboko w jamie brzusznej, otaczająca kluczowe narządy wewnętrzne, takie jak wątroba, trzustka i jelita. Jest silnym predyktorem chorób układu krążenia i zaburzeń metabolicznych.